Гажуудал ба саатал

Хүмүүс бид хүрээлэн буй орчинтой болон өөр хоорондоо энгийн боловч гүн гүнзгий харилцан хамааралтай. Харин нийгэм зөв замаар хөгжсөнөөр хувь хүний сайн сайхан байдал баталгаажих ёстойг ухамсарлах тусам өнөөгийн нийгмийн тогтолцоо хэрхэн гажуудаж, тогтворгүй байдал, бэрхшээлтэй олон асуудлын суурь шалтгаан болсныг бид харж байна. Жишээ нь: хөдөлмөрлөх урам зориг, хөгжил дэвшлийг бий болгодог гэж үздэг учраас санхүү, мөнгөний тогтолцоо маш удаан хугацаанд эерэг зүйл мэт ойлгогдож ирсэн. Харин бодит байдал дээр мөнгөний тогтолцоо нь салган бутаргах, хэсэг хүмүүсийн тоталитари хяналтыг хэрэгжүүлэгч арга хэрэгсэл болсон.

Өнөөгийн нийгэм хүмүүсийг ажил төрөл, амьдрал ахуйтай байхын тулд заавал өөр хоорондоо өрсөлдөн тэмцэлддэг, ямар нэг зүйл хийхийн тулд заавал цалин урамшил шаарддаг болгосон. Хүн оршин байхын тулд хоорондоо өрсөлдөх ёстой гэдэг ойлголт нь нийгмийн бүх шатанд авлигал бий болох суурь шалтгаан болдог. Зах зээлийн тогтолцоо зөв зүйтэй гэж олон хүн маргадаг. Гэвч өрсөлдөөн нэрээр хэн нэгэнд давуу байдал олгож, шударга бусаар аливаа асуудал, бэрхшээлийг шийдвэрлэдэг учраас өнөөгийн нийгэм дэх зах зээлийн тогтолцоо худал амлалт. Цэвэр, бүрэн чөлөөт зах зээлийг хөгжүүлж чадвал ямарч асуудал бэрхшээл үүсэхгүй гэж ярьдаг. Энэ бол худал. Яагаад гэвэл ялгаварлан гадуурхалт, авлига хээль хахууль бүхий чөлөөт зах зээлийн тогтолцоо жинхэнэ утгаараа хэрэгжиж байгааг та өнөөдөр өөрийн нүдээр харж, биеэрээ мэдэрч байгаа учраас тэр.

Үгсэн хуйвалдаж монополи, давуу байдал бий болгох, бусдын хөдөлмөрийг мөлжих, байгаль орчны бохирдол, төлөвлөсөн хоцрогдол зэргийг ямар ч сайн хууль дүрэм зогсоож чадахгүй бөгөөд эдгээр нь угаасаа л өрсөлдөөнд суурилсан эдийн засгийн тогтолцооны илрэл. Үндсэндээ энэ тогтолцоо нь ашиг орлогын төлөө бусдыг ашиглах, мөлжих, хохироох явдал дээр тогтож байдаг.Бид энэ харгис, шударга бус үзэл санаанаас салж, хүмүүс амьдрахын тулд өөр хоорондоо тэмцэлддэг биш, харин харилцан бие биедээ тусалж дэмждэг тийм тогтолцоог бий болгох ёстой.

Хүн ямар нэг зүйл хийхийн тулд заавал шагнал, урамшил авах ёстой гэдэг бол хүнийг хэтэрхий сөрөг талаас нь илэрхийлсэн өрөөсгөл ойлголт юм. Ямар нэг юм хийхийн тулд заавал шан харамж, урамшил авах, эсвэл шахаж шаардуулж, албадуулах шаардлагатай гэж ойлгох нь утгагүй юм. Мөнгө гэж юу болохыг огт мэддэггүй байсан хүүхэд насаа Та сана. Хүүхэд байхдаа та дуртай зүйлээ хийж, тоглож, сониучирхан, бүхий л зүйлийг оролдож байсан байх. Яагаад гэж та бодож байна? Та ердөө л тэр зүйлийг хийхийг хүссэн учраас л тэр.

Харин цаг хугацаа өнгөрөх тусам хүний төрөлхийн сониуч зан, өөрөө өөрийгөө урамшуулж, урам зориг өгдөг нандин чанар үгүй болж, хүмүүс амь зуухын тулд тусгайлан хуваарилж мэргэшүүлсэн хөдөлмөрийн тогтолцоонд нийцэж ажиллахаас өөр аргагүйд хүрдэг. Нийгэм хөдөлмөрийн үүрэг хариуцлагыг тулган хүлээлгэж, хийхээс өөр аргагүй байдалд хүргэдэг учраас энэ нь тухайн хүний дотор тэмцэл, зөрчлийг аяндаа үүсгэдэг бөгөөд үүний үр дүнд ажил ба амралт гэдэг ойлголт бий болсон. Харин мөнгөний тогтолцоог дэмжигчид залхуу хойрог байдал хүнд угаасаа байдаг гэж боддог бөгөөд энэхүү бодит байдлыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Эрүүл саруул нийгэмд хүмүүс цалин мөнгөний төлөө биш харин нийгэмд хувь нэмэр оруулах зорилгоор төрөлхийн зөнгөөрөө ажиллаж хөдөлмөрлөх учиртай. Энэ ойлголт ухамсарыг бид түгээн дэлгэрүүлэх учиртай. Таны амьдрал болон нийгэм сайн сайхан байгаа нь, сайн дураараа нийгэмд хувь нэмэр оруулж байгаа тань таны хувьд шагнал урамшуулал болох ёстой.

Гэвч өнөөгийн нийгэм бизнес санхүүгийн салбарт эрх мэдлийг авсан цөөн хэсэг хүний удирдлагад байна гэдгийг бид ойлгох ёстой. Төр засаг нь корпорациуд, банкуудын эрх мэдэл, нөлөөнд дулдуйдан оршин тогтнож байна. Энэ тогтолцоог тэжээн тэтгэгч амин сүнс нь мөнгө юм. Харин мөнгө гэдэг нь байгаль ертөнцийн амьдралд бодит хамааралгүй хийсвэр зүйл бөгөөд бусдыг удирдан залуурдах, салган бутаргах арга хэрэгсэл болж,  элитизм, гэмт хэрэг, дайн, нийгмийн анги давхарга үүсэх суурь шалтгаан болдог.

Үүний хажуугаар хүн байхын үнэ цэнэ нь зөв шударга байх явдал гэж хүмүүст зааж сургасаар байна. Зөв шударга гэдэг бол тухайн нийгмийн өөрийн нь давамгайлах ойлголт, үнэ цэнэтэй шууд холбоотой байдаг. Тэрхүү тогтсон үзэл хандлагыг хүлээн зөвшөөрч дэмжигчид нь хэвийн, харин хүлээн зөвшөөрөхгүй хэсэг нь хэвийн бус тэрч байтугай хутган үймүүлэгчид гэж тооцогддог. Энэ нь тухайн нийгэм дэх уламжлал, онол сургаал эсвэл шашин шүтлэгт тулгуурласан эсэхээс үл хамаараад үндэс суурь нь адил юм. Энэ бол оюун санааны материализм.

Аливаа мэдлэг, нийгмийн байгуулал байнга хувьсан өөрчлөгддөг болохыг ойлгох тусам ямар нэг байдлаар үгүйсгэх, маргах боломжийг олгохгүйгээр аливаа зүйлийг туйлын үнэн зөв гэж тунхагладаг итгэл үнэмшлийн тогтолцоо нь худал хуурмаг болохыг бид ухамсарлан ойлгож байна. Хоосон итгэл найдварт суурилдаг шашин шүтлэг нь хүн төрөлхтний гарал үүслийн талаар тодорхой зүйлийг баттай мэддэг мэтээр итгүүлдэг боловч хувиран өөрчлөгддөг хорвоо ертөнцөд энэ боломжгүй зүйл юм.

Хэвшин тогтсон эрх мэдлийн тогтолцоо нь үүний нэгэн адилаар аюултай бөгөөд түүнээс тулгаж буй ойлголт, итгэл үнэмшлийг зүгээр л хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүйд хүрсэн нь эргээд түүнийг өөрөө өөрсдөө хамгаалагчид болоход хүргэжээ. Энэ нь нийгмийн бүхий л салбарт ялангуяа улс төр, эдийн засаг, шашны салбарт илүү хамааралтай. Нэгэнт хүмүүсийн онцлог шинж байдал нь тухайн улс орон, шашин шүтлэг эсвэл бизнесийн ёс зүйтэй шууд холбоотой бөгөөд тэдний онцлог шинж болон тэдэнд суурилсан үзэл сурталтай нэгдэн нийлсэн байдаг учраас тухайн хүний хувьд дахин өөрчлөгдөхөд хэцүү болдог. Тийм учраас хувийн ашиг сонирхлоо хангахын тулд тухайн оршин байгаа тогтолцооныхоо хэвшсэн онол сургаалыг яг тэр хэвээр нь хадгалахыг хүсдэг. Бидний хувь хүний хувьд болон нийгмийн хульд хөгжлийг саатуулж байгаа энэ цикл эргэлтийг бид зогсоох, өөрчлөх ёстой.

Зорилго

Хүмүүс бид чухам хэн болох, оюун санааны болон нийгмийн хөгжлийн түлхүүр нь шашин, улс төр, мөнгө бус харин шинжлэх ухаан, технологи, байгаль ертөнцийн жам ёс болох тухай орчин цагийн мэдлэг, ухамсрыг түгээх замаар хэрэгцээ шаардлага, хүрээлэн буй орчны талаархи хүн төрөлхтний ойлголтыг шинэчлэхийг бид зорьж байна.

Хоорондоо харилцан хамааралтай, байнга өөрчлөгдөн хувирч байдаг байгалийн хууль, жам ёсыг ойлгож хүлээн зөвшөөрөх нь энэхүү шинэ ухамсрын үндэс бөгөөд энэ ухамсар нийгмийн тогтолцооны үндэс суурь болсон цагт амьдрал зөв чигт хөгжиж, анги давхарга, элитизм, гэмт хэрэг, дайн дажин гэх мэт сөрөг үзэгдлүүд эргэлт буцалтгүй багасч, эцэстээ хүний зан үйлээс арчигдан алга болох учиртай.

Бид гэмт хэрэг, авлига хээл хахууль, шударга бус байдал нийгэмд заавал байх ёстой, бусдыг дээрэлхэн доромжилж, хохироож, ашиглаж байдаг хэсэг бүлэг хүмүүс байнга л байх юм шиг бодоод дасчихсан болохоор энэ өөрчлөлтийг хийхэд амаргүй нь ойлгомжтой. Харин "бид ба тэд", "сайн ба муу" гэх мэт бие биенээ үзэн ядах хандлагыг сурталчлагч учраас энэ бүх асуудал бэрхшээлийн нэг гол шалтгаан нь шашин шүтлэг байдаг.

Түүнчлэн бид хомсдолыг зориудаар бий болгодог нийгэмд амьдарч байна. Амьдралын наад захын хэрэгцээний зүйлээр гачигдаж дутагдаж байх нь хүмүүсийг хувиа хичээсэн амьдралаар амьдрах, бусдыг хуурч мэхэлж, айлган сүрдүүлж, амь нас эрүүл мэндээр нь хохироож байсан ч хамаагүй хүссэн зүйлээ олж авах зан авирт түлхдэг. Судалгаанаас харахад хэвийн бус зан авир, үйл хөдлөл болон олон төрлийн сэтгэцийн өөрчлөлтөд хүргэдэг гол шалтгаануудын нэг нь гачигдал хомсдол болох нь харагддаг.

Гэмт хэрэг, хар тамхи, мансуурлын талаархи хорих байгууллагын судалгаанаас харахад ийм зан авиртай, гаж зан үйлд донтсон хүмүүсийн амьдралын нөхцөл байдал нь ядуурал, эрүүл бус нийгмийн орчин нөхцөлөөс үүдэлтэй нь харагддаг. Хүн төрөлхөөсөө эсвэл мөн чанараасаа муу эсвэл сайн байдаггүй. Хүн бол гадаад орчны нөлөөгөөр хувиран өөрчлөгдөж байдаг амьд организм юм. Хэрэв хүний мөн чанар гэж байдаг бол тэр нь хүмүүсийн олж авсан буюу дасан зохицсон тэрхүү итгэл, үнэмшлийн тогтолцоотой холбоотой.

Бид энэ мэт бодит байдлыг төдийлэн ухамсарладаггүй бөгөөд өрсөлдөөн, шунал, авлига хээл хахууль гэх мэт нь хэзээ ч өөрчлөгдөхгүй хүний мөн чанар мэтээр бодож, үүний эсрэг шорон гяндан, цэрэг цагдаа, нийгмийн хяналтын тогтолцоо нь заавал байх ёстой юм шиг харанхуй итгэх болсон. Үнэн хэрэгтээ энэ бол логик уялдаа холбоогүй, үндэслэлгүй итгэл үнэмшил юм.

Аливаа зүйлийг сайжруулахын тулд шалтгаан нөхцлийг нь олж өөрчлөх хэрэгтэй. Жишээ нь өнөөгийн нийгэм дэх ял шийтгэлийн тогтолцоо үеэ өнгөрөөсөн, хүнлэг бус, үр нөлөө багатай зүйл юм. Хүний амь нас хөнөөсөн алуурчныг барьж авлаа гэвэл бүгд түүнийг цаазаар авахыг хүснэ. Харин хүний итгэл үнэмшил, зан үйлийн тогтолцоо хэрхэн бий болдгийг ойлгодог эрүүл саруул нийгэмд энэ эсрэгээрээ байх учиртай. Ийм нийгэмд гэмт хэрэг үйлдэх болсон нөхцлийг судалж, цаашид өөр хэн нэгэн ийм байдалд орохоос урьдчилан сэргийлэх ёстой.

Асуудал бэрхшээлийг үндсээр нь өөрчлөхын оронд зөвхөн илэрч буй шинж тэмдэгтэй нь тэмцэж, түр аргацаахаа больж, харин олж авсан мэдлэг чадвартаа тулгуурлан нийгмийн шинэ чиг хандлагыг бий болгох хэрэгтэй. Харамсалтай нь өнөөгийн нийгэм бараг бүхэлдээ мухар сүсэг, худал хуурмаг ойлголт, итгэл үнэмшил дээр тогтож байна. Гэхдээ аливаад эцсийн зогсоол гэж байхгүй. Байгаль ертөнцийн бүх зүйл мөнхөд хувиран өөрчлөгдөж байдаг нь нотлогдсоор байна. Нөгөө талдаа оршин амьдарч байгаа нийгмийг тодорхойлогч, бүтээн бий болгогч нь бид өөрсдөө, бас бидний оюун санаа, үйл хөдлөл юм. Бас хэн нэгний эсвэл хэсэг бүлгийн үзэл бодол, ертөнцийг үзэх үзлийг бий болгогч нь бас л бид өөрсдөө.

Байдаг л нэг улс төрийн хөдөлгөөн, түүний эсэргүүцлийн хэлбэр нь элит хэсэг бүлгийн эрх мэдлийн тогтолцоонд нөлөөлөх чадваргүй. Бид эсэргүүцлийн хэвшсэн хэлбэрээс илүү үр нөлөөтэй аргыг ашиглах ёстой. Өөрөөр хэлбэл энэ тогтолцоог дэмжигч, түүний идэвхтэй хэсэг байхаа бид болих бөгөөд мэдлэг боловсрол, энхтайван, нэгдэл нягтрал, энэрэл нийгүүслийг түгээн дэлгэрүүлэх болно. Бид өнөөгийн тогтолцоотой ямар нэг хэлбэрээр тэмцэх, тулалдах учиргүй. Үзэн ядалт, уур хилэн, зөрчил тэмцлийн сэтгэл зүй нь эрх мэдэл бүхий хэсэг бүлэг нийгэмд хяналт тогтоохдоо ашигладаг арга хэрэгсэл бөгөөд бидний зорьж буй өөрчлөлтийг хийж арга зам биш юм.